अक्षय्य तृतीया 2026 (19 एप्रिल): शुभ मुहूर्त, पूजा विधी, सोनं खरेदी व महत्त्व

अक्षय्य तृतीया 2026 — ज्याला आखा तीज असेही म्हणतात — हिंदू पंचांगातील सर्वात शुभ दिवसांपैकी एक आहे, वैशाख शुक्ल तृतीया या तिथीला साजरी होते. "अक्षय्य" या शब्दाचा अर्थ "कधीही क्षय न होणारे" असा होतो, आणि या दिवशी केलेले कोणतेही पुण्यकर्म — पूजा, दान, सोन्याची खरेदी, नवीन उपक्रम — यांचे फळ अक्षय, कधीही न संपणारे असते अशी श्रद्धा आहे.

हा दिवस वर्षाच्या साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक आहे, जेव्हा कोणतेही शुभ कार्य सुरू करण्यासाठी वेगळा मुहूर्त काढण्याची गरज नसते — संपूर्ण दिवसच स्वयंसिद्ध शुभ मुहूर्त मानला जातो.

अक्षय्य तृतीयेचे महत्त्व

सनातन धर्मात अक्षय्य तृतीयेला अत्यंत आध्यात्मिक, ज्योतिष व सांस्कृतिक महत्त्व आहे:

• अक्षय्य फळ: या दिवशी केलेली पूजा, दान, साधना व नवीन सुरुवात यांचे अक्षय्य (कधीही न संपणारे) पुण्य अनेक जन्म आत्म्याला लाभदायक राहते.
• त्रेतायुगाचा आरंभ: अक्षय्य तृतीयेला त्रेतायुगाची सुरुवात झाली, जे चार युगांपैकी दुसरे युग आहे.
• परशुराम जयंती: भगवान विष्णूंचा सहावा अवतार भगवान परशुराम यांची जन्मतिथी म्हणून साजरी केली जाते.
• गंगा अवतरण: पुराणानुसार, या पवित्र दिवशीच गंगा माता स्वर्गातून पृथ्वीवर अवतरली.
• महाभारत लेखनाची सुरुवात: महर्षी व्यासांनी भगवान गणेशांना महाभारत सांगायला अक्षय्य तृतीयेला सुरुवात केली.
• कुबेराची खजिना प्राप्ती: या दिवशी देवी लक्ष्मीकडून कुबेरांना दिव्य कोष प्राप्त झाला — म्हणूनच हा धनसंपत्तीच्या पूजेसाठी सर्वोत्तम दिवस आहे.
• सुदामा-कृष्ण प्रसंग: भगवान कृष्णांनी आपला गरीब मित्र सुदामा यांना वैभवाने भरून टाकले, असा प्रसंग याच दिवशी घडल्याचे मानले जाते.
• बद्रीनाथ दर्शन प्रारंभ: हिवाळ्यानंतर श्री बद्रीनाथ धामाचे दरवाजे भाविकांसाठी अक्षय्य तृतीयेला उघडले जातात.
• साडेतीन मुहूर्त: गुढीपाडवा, अक्षय्य तृतीया, विजयादशमी (दसरा) आणि कार्तिक शुक्ल प्रतिपदेचा अर्धा भाग (बलिप्रतिपदा) — हे वर्षातील चार स्वयंसिद्ध शुभ मुहूर्त आहेत.

अक्षय्य तृतीयेमागील कथा

महाभारतानुसार, पांडव वनवासात असताना पाहुण्यांना अन्न देऊ शकत नव्हते, तेव्हा भगवान कृष्णांनी द्रौपदीला अक्षय्य पात्र दिले — एक दिव्य पात्र, जे द्रौपदी स्वतः जेवेपर्यंत अमर्याद अन्न देत राहायचे. हा वरदान वैशाख शुक्ल तृतीयेला प्राप्त झाला, आणि तेव्हापासून ही तिथी कधीही न संपणाऱ्या समृद्धीचे प्रतीक बनली.

अक्षय्य तृतीया पूजा विधी

अक्षय्य तृतीयेच्या दिवशी भक्त ब्रह्म मुहूर्तावर लवकर उठतात, गंगाजल मिसळून शुद्ध स्नान करतात आणि पिवळे किंवा पांढरे वस्त्र परिधान करतात. पूजा सकाळच्या शुभ मुहूर्तात (5:48 ते 12:19) सजवलेल्या पूजास्थानावर भगवान विष्णू, देवी लक्ष्मी आणि कुबेर यांची एकत्र पूजा करून केली जाते. विधीमध्ये पंचामृताने अभिषेक, पिवळी फुले व तुळशी पत्रे अर्पण, तूपाचा दिवा, लक्ष्मी-कुबेर मंत्रजप आणि आरती व प्रसाद वाटप यांचा समावेश असतो.

वैयक्तिक अक्षय्य तृतीया पूजा मार्गदर्शनासाठी — लक्ष्मी-कुबेर पूजा, सुदर्शन होम, किंवा गृहप्रवेश मुहूर्त यांसाठी — निम्कर गुरुजींशी संपर्क साधा, जे तुमच्या कुंडली व कौटुंबिक परंपरेनुसार विधी सानुकूलित करतील.

टप्प्याटप्प्याने पूजा पद्धत

1. घर व पूजास्थान स्वच्छ करा; प्रवेशद्वारावर रांगोळी काढा.
2. पिवळ्या वस्त्रावर भगवान विष्णू, माता लक्ष्मी व कुबेर यांच्या मूर्ती/प्रतिमा स्थापित करा.
3. तूपाचा दिवा व उदबत्ती लावा; चंदन, अक्षता, पिवळी फुले अर्पण करा.
4. लक्ष्मीचा पंचामृताने अभिषेक करा, नंतर शुद्ध पाण्याने.
5. नैवेद्य अर्पण करा: खीर, पेढा, पिवळी मिठाई, फळे व नारळ.
6. श्रीसूक्त, कनकधारा स्तोत्र आणि लक्ष्मी-कुबेर मंत्रांचा जप करा.
7. आरती करा आणि कुटुंब व गरजूंना प्रसाद वाटा.
8. कुटुंबाच्या नावे अन्नदान, वस्त्रदान किंवा जलदान करा.

अक्षय्य तृतीयेला सोनं खरेदी — मुहूर्त व अर्थ

अक्षय्य तृतीयेला सोनं, चांदी किंवा मौल्यवान वस्तूंची खरेदी ही सर्वात शुभ परंपरा मानली जाते. सोनं हे साक्षात देवी लक्ष्मीचे प्रतीक आहे, आणि या दिवशी मिळवलेली कोणतीही संपत्ती पिढ्यानपिढ्या वाढत राहते व कधीही कमी होत नाही अशी श्रद्धा आहे.

अक्षय्य तृतीयेला आणखी काय खरेदी करावे किंवा सुरू करावे

• नवा व्यवसाय: दुकान उघडणे, उद्योग सुरू करणे, करार करणे
• मालमत्ता: घर नोंदणी, फ्लॅट बुकिंग, जमीन खरेदी
• वाहन: नवीन गाडी, दुचाकी, ट्रॅक्टरची बुकिंग किंवा डिलिव्हरी
• गृहप्रवेश: नवीन घरात प्रवेश — वेगळा मुहूर्त काढण्याची गरज नाही
• विवाह: या दिवशी विवाह व साखरपुडा अत्यंत शुभ
• गुंतवणूक: SIP सुरू करणे, डीमॅट खाते उघडणे, म्युच्युअल फंड खरेदी
• शिक्षण: विद्यारंभ, लहान मुलांचे अक्षरारंभ

अक्षय्य तृतीया मंत्र आणि स्तोत्रे

अक्षय्य तृतीयेला या शक्तिशाली मंत्रांचा जप लक्ष्मी, कुबेर आणि नारायण यांच्या संयुक्त आशीर्वादासाठी केला जातो:

1. लक्ष्मी बीज मंत्र

"ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं कमले कमलालये प्रसीद प्रसीद ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं महालक्ष्म्यै नमः"
स्फटिक किंवा कमळगट्ट्याच्या माळेवर 108 वेळा जप करा.

2. कुबेर मंत्र

"ॐ यक्षाय कुबेराय वैश्रवणाय धनधान्याधिपतये धनधान्यसमृद्धिं मे देहि दापय स्वाहा"
देवांच्या कोषाध्यक्ष कुबेरांना आवाहन करण्यासाठी जप करावा.

3. विष्णू मूल मंत्र

"ॐ नमो भगवते वासुदेवाय"
भगवान विष्णूंचा 12-अक्षरी मंत्र — सकाळच्या जपासाठी आदर्श.

4. कनकधारा स्तोत्र

आदि शंकराचार्यांनी रचलेले कनकधारा स्तोत्र हे धनप्राप्तीसाठी सर्वात प्रसिद्ध स्तोत्र आहे. अक्षय्य तृतीयेला याचे पठण केल्यास, शंकराचार्यांनी गरीब स्त्रीसाठी पठण केल्यानंतर ज्याप्रमाणे सुवर्ण-आवळे पडले, त्याप्रमाणे सुवर्णवृष्टीची कृपा मिळते अशी श्रद्धा आहे.

5. श्रीसूक्त

ऋग्वेदातील श्रीसूक्त हे 15 ऋचांचे देवी लक्ष्मीचे स्तोत्र आहे. पूजेदरम्यान पठण केल्यास चिरकाल टिकणारी समृद्धी लाभते व आर्थिक अडथळे दूर होतात.

6. लक्ष्मी गायत्री मंत्र

"ॐ महादेव्यै च विद्महे विष्णुपत्न्यै च धीमहि तन्नो लक्ष्मीः प्रचोदयात्"

अक्षय्य तृतीयेला दानाचे महत्त्व

अक्षय्य तृतीयेला केलेले दान हे सर्वात पुण्यकारक मानले जाते. कारण या दिवशी प्रत्येक कर्माचे फळ कैक पटीने वाढते — अगदी लहान दानसुद्धा या जन्मात व पुढच्या जन्मात अनेक पटीने परत येते.

भारत आणि जगभरात अक्षय्य तृतीया कशी साजरी होते

भारतभरातील उत्सव

• महाराष्ट्र: आखा तीज म्हणून ओळखली जाते, लक्ष्मी पूजा, विवाहित स्त्रियांचे हळदी-कुंकू आणि साडेतीन मुहूर्तातील शुभ कार्यांचा आरंभ या दिवशी होतो. कोकणात (चिपळूण, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग) या दिवशी पहिल्या आंब्याचा नैवेद्य देवदेवतांना अर्पण केला जातो.
• पुरी (ओडिशा): भगवान जगन्नाथांच्या रथयात्रेच्या रथाचे बांधकाम अक्षय्य तृतीयेला औपचारिकरित्या सुरू होते. शेतकरी अक्षय्य तृतीया चसा — भाताच्या प्रतीकात्मक पेरणीचा उत्सव साजरा करतात.
• बद्रीनाथ (उत्तराखंड): हिवाळ्यानंतर श्री बद्रीनाथ धामाचे दरवाजे भाविकांसाठी उघडले जातात. हंगामातील पहिल्या दर्शनासाठी यात्रेकरू गर्दी करतात.
• वृंदावन व मथुरा: भगवान बांकेबिहारींच्या चरणांचे दुर्मीळ चरण दर्शन केवळ अक्षय्य तृतीयेला होते — वर्षातील एकमेव दिवस.
• राजस्थान व गुजरात: आखा तीज म्हणून ओळखली जाते, सामूहिक विवाहांसाठी अत्यंत शुभ — हजारो विवाह वेगळ्या मुहूर्ताशिवाय लावले जातात.
• दक्षिण भारत: केरळ, कर्नाटक व तामिळनाडूमध्ये विशेष लक्ष्मी-कुबेर पूजा, सोनं खरेदी व परशुराम जयंती उत्सवासह साजरी होते.
• पश्चिम बंगाल: व्यापारी हल खाता — नवीन आर्थिक वर्षासाठी नवीन खातावही उघडण्याचा विधी करतात.
• जैन समाज: भगवान ऋषभदेव यांनी 400 दिवसांचा उपवास उसाच्या रसाने सोडला — हा दिवस वर्षीतप पारणा म्हणून साजरा केला जातो.

जागतिक उत्सव

• नेपाळ: काठमांडू व जनकपूर येथे मंदिर पूजा आणि सोनं-चांदी खरेदीसह मोठ्या प्रमाणात साजरी होते.
• अमेरिका, ब्रिटन, कॅनडा व ऑस्ट्रेलिया: भारतीय प्रवासी समुदाय लक्ष्मी पूजा, सामुदायिक भोजन आणि सोनं खरेदी मोहिमा आयोजित करतात.
• UAE, सिंगापूर व मलेशिया: ज्वेलरी शोरूमसाठी वर्षातील सर्वाधिक विक्रीचा दिवस; मंदिरांमध्ये विशेष अभिषेक व कनकधारा पारायण होते.
• मॉरिशस, फिजी व कॅरिबियन: हिंदू समुदाय सामुदायिक पूजा, दान मोहिमा व सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित करतात.

अक्षय्य तृतीयेचे ज्योतिषशास्त्रीय महत्त्व

वैदिक ज्योतिषशास्त्राच्या दृष्टीने अक्षय्य तृतीया ही दुर्मीळ शुभ योगांपैकी एक आहे:

• सूर्य-चंद्र उच्चीचे: या तिथीला सूर्य मेष राशीत उच्चीचा आणि चंद्र वृषभ राशीत उच्चीचा असतो — हा संयोग फक्त अक्षय्य तृतीयेलाच जुळून येतो.
• साडेतीन मुहूर्त: वर्षातील स्वयंसिद्ध मुहूर्तांपैकी एक — संपूर्ण दिवस शुभ, अतिरिक्त मुहूर्ताची आवश्यकता नाही.
• धनप्रदायी योग: 2026 मध्ये सोमवार रोहिणी नक्षत्रासह आल्यामुळे समृद्धिदायी शक्ती कित्येक पटीने वाढलेली आहे.
• उपायांसाठी आदर्श: या दिवशी ग्रहशांती, दान व होम केल्याने कर्मशुद्धी गतिमान होते.

अक्षय्य तृतीयेला काय करावे व काय टाळावे

काय करावे

• सूर्योदयापूर्वी उठून स्नान करून पिवळे किंवा पांढरे स्वच्छ वस्त्र परिधान करा.
• सकाळच्या मुहूर्तात लक्ष्मी-विष्णू-कुबेर पूजा करा.
• कनकधारा स्तोत्र व श्रीसूक्ताचे पठण करा.
• गरजूंना अन्न, पाणी, कपडे व छत्री दान करा.
• सोनं, चांदी खरेदी करा किंवा नवीन आर्थिक उपक्रम सुरू करा.
• ब्राह्मण, गायी व गरीब लोकांना भोजन द्या.
• पितरांना काळ्या तिळासह तर्पण अर्पण करा.

काय टाळावे

• भांडण, कठोर भाषा आणि नकारात्मक विचार टाळा.
• मांसाहार, कांदा, लसूण वर्ज्य करा.
• या दिवशी पैसे देणे-घेणे (कर्ज) टाळा.
• परवडत असेल तर दान नाकारू नका.
• काळ्या रंगाच्या वस्तू खरेदी करू नका.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

2026 मध्ये अक्षय्य तृतीया कधी आहे?

अक्षय्य तृतीया 2026 रविवार, 19 एप्रिल 2026 रोजी साजरी होईल. तृतीया तिथी रविवार 19 एप्रिलला सकाळी 10:50 ला सुरू होऊन सोमवार 20 एप्रिलला सकाळी 7:27 ला संपते.

2026 मध्ये अक्षय्य तृतीया पूजेसाठी सर्वोत्तम वेळ कोणती?

19 एप्रिल 2026 रोजी सकाळी 11:00 ते दुपारी 12:19 (मध्याह्न, तिथी प्रवेशानंतर) हा शुभ मुहूर्त आहे. मात्र, साडेतीन मुहूर्त असल्यामुळे संपूर्ण दिवसच शुभ मानला जातो.

अक्षय्य तृतीया 2026 ला सोनं खरेदीचा मुहूर्त कोणता?

19 एप्रिल सकाळी 10:50 ते 20 एप्रिल सकाळी 7:27 पर्यंत कधीही सोनं खरेदी करू शकता. सकाळचा काळ (11:00 ते 12:19) सर्वाधिक शुभ आहे.

अक्षय्य तृतीयेला सोनं का खरेदी करतात?

सोनं हे साक्षात देवी लक्ष्मीचे प्रतीक आहे. या दिवशी खरेदी केलेले सोनं अक्षय्य (कधीही न संपणारी) समृद्धी आणते आणि पिढ्यानपिढ्या वाढत राहते अशी श्रद्धा आहे.

अक्षय्य तृतीयेला गृहप्रवेश करता येतो का?

होय, अक्षय्य तृतीया ही स्वयंसिद्ध मुहूर्त असल्याने गृहप्रवेशासाठी सर्वोत्तम दिवसांपैकी एक आहे — अतिरिक्त मुहूर्त काढण्याची गरज नाही.

अक्षय्य तृतीयेला कोणता मंत्र जपावा?

लक्ष्मी बीज मंत्र, कुबेर मंत्र जप करा आणि कनकधारा स्तोत्र व श्रीसूक्त यांचे पठण करा. ब्रह्म मुहूर्तातील जप फळ कैक पटीने वाढवते.

अक्षय्य तृतीयेला काय दान करावे?

अन्न, पाणी (मातीची माठी), उन्हाळी कपडे, छत्री, चप्पल, तिळ दान करा; शक्य असल्यास विद्यादान किंवा गोदान यात योगदान द्या.

देवी लक्ष्मी, भगवान विष्णू आणि कुबेर तुम्हाला व तुमच्या कुटुंबाला अक्षय्य समृद्धी, आरोग्य व सुखाचा आशीर्वाद देवोत. शुभ अक्षय्य तृतीया! 🙏